Liczebność i rozmieszczenie społeczności litewskiej w Polsce

Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce stanowią do kilku procent ludności kraju. Polska należy do tych państw europejskich, które mają ich najniższy odsetek. Jednak nie każda grupa etniczna, potocznie traktowana jako mniejszość narodowa lub etniczna jest nią w świetle obowiązującego w Polsce ustawodawstwa. Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce definiuje Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych, oraz o języku regionalnym.

W Polsce od 1945 r. do 2002 r. oficjalnie nie prowadzono statystyki narodowościowej. W 2002 r. przeprowadzono Narodowy Spis Ludności, który wykazał, że w Polsce mieszaka ok. 6 tyś. obywateli polskich narodowości litewskiej (woj. Podlaskie 5,8 tyś.). Przeprowadzony spis ludności wywołał spore kontrowersije wśród mnejszości narodowych, które uważają, iż nieodzwierciedlił on w pełni struktury narodowej państwa, tym bardziej, że wskazano dużo nieprawidłowości w trakcie trwania spisu, a także aż 2,03 proc. obywateli nie chciało zadeklarować swj przynależności narodowej. Dlatego, także w odczuciu społeczności litewskiej, w 2002 r. przeprowadzony spis nie odzwierciedla w pełni liczby Litwinów mieszkających w Posce. Narodowość nie jest także rejestrowana w dokumentach tożsamości obywateli.
Działające w Polsce stowarzyszenia litewskie podkreślają, że w/g ich rozeznania w Polsce mieszka od 20 do 25 tysięcy obywateli narodowości litewskiej.
Około 10-12 tysięcy Litwinów mieszka na terenie woj. Podlaskiego. Na Suwalszczyźnie Litwini mieszkają od początku kolonizacji tych ziem, czyli od zmierzchu epoki Jaćwingów. Jest to bardzo ważne, bowiem to, że Litwini mieszkają tutaj „na swoim” oznacza, iż przynajmniej moralnie mają prawo mieć wpływ na losy tego regionu, ochrony dziedzictwa kulturowego. Autochtoniczna ludność litewska w sposób zwarty mieszka na terenie gminy Puńsk, gdzie stanowi około 80 proc. ogółu mieszkańców, na terenie gminy Sejny, gdzie stanowi około 40 proc. mieszkańców , w mieście Sejny, w gminie Szypliszki oraz w Suwałkach.
Jeszcze w nieodległej przeszłości litewski areał językowy na Suwalszczyźnie był znacznie większy. Jego ślady pozostały w nazwiskach osób, które dziś zaliczają siebie do narodowości polskiej oraz w nazwach miejscowości, rzek, jezior, lasów, bagien, wzgórz itp.
Na przykład w pobliżu wsi Giby, w miejscowości Pomorze znajduje się wzgórze, które miejscowa ludność
zwie „pilikalnie”, nie rozumiejąc już etymologii tego słowa. Jeszcze w latach pięćdziesiątych bieżącego stulecia, czyli przed czterdziestu laty, język litewski rozbrzmiewał w okolicach Berżnik, w Dworczysku, w okolicach Wiżajn. Jeśli uznamy, że nazwy wsi „Użmauda”, „Budwiecie” oraz jeziora „Mazguć” są pochodzenia litewskiego, to możemy przyjąć, że litewski areał językowy w niezbyt odległej przeszłości był czterokrotnie większy niż obecnie.
Poza Suwalszczyzną większe skupiska Litwinów zamieszkują Warszawę, Wrocław, Szczecin, Słupsk, Gdańsk. Litwini trafili do tych miast różnymi drogami i badań na ten temat nie prowadzono. Jest to następstwo ruchów migracyjnych zarówno wewnątrz kraju, jak i repatriacji ludności z
niegdyś byłych obszarów Polski wschodniej, z Wileńszczyzny.

Organizacje litewskie

Po II Wojnie Światowej pierwszą organizacją litewską w Polsce było Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne (LTSK) powstałe na zjeździe założycielskim w Puńsku w dniach 30-31 marca 1957 r. Inicjatorami powstania Stowarzyszenia oraz organizatorami zjazdu założycielskiego byli zarówno Litwini mieszkający na Suwalszczyźnie, jak też w innych ośrodkach w Polsce. Do założycieli organizacji należy zaliczyć: Józefa Maksimowicza - pierwszego prezesa Zarządu Głównego LTSK, Józefa Vainę, Jana Stoskielunasa, Antoniego Czaplińskiego. Litwinów mieszkających w Warszawie reprezentował wówczas dr Bronisław Mickiewicz.
Wspomniane wyżej osoby weszły w skład pierwszego Zarządu Głównego nowo utworzonego Litewskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, jednak wkrótce, pod naciskiem ówczesnych władz politycznych i administracyjnych, musiały one wycofać się z aktywnego życia organizacyjnego. Zarząd Główny LTSK został przeniesiony z Puńska do Sejn, „bliżej” ówczesnych władz powiatowych.

Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne koncentrowało swoją działalność głównie wokół amatorskiego ruchu artystycznego, rozwoju oświaty w języku litewskim i upowszechniania czytelnictwa litewskiego (o szczegółach będzie mowa w innych artykułach). Tu jedynie warto odnotować, że w latach 1957-1967 działalność amatorska była najbardziej ożywiona. We wsiach litewskich (regionu Puńsk-Sejny), mimo braku jakiejkolwiek bazy materialnej, działało kilkanaście zespołów teatralnych, śpiewaczych i tanecznych.

Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne w początkowym okresie swego istnienia prowadziło własne kluby i czytelnie. Utworzyły się też oddziały LTSK w Warszawie, we Wrocławiu, w Słupsku i w Szczecinie. Poza działalnością kulturalno-oświatową Towarzystwo innego rodzaju aktywności nie przejawiało. W szczególności nie stało się reprezentantem interesów politycznych społeczności litewskiej w Polsce. Nie było po temu ani prawnych, ani politycznych warunków. Towarzystwo działało na podstawie Prawa o Stowarzyszeniach, zaś organizacyjnie i finansowo było podporządkowane Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Z tego względu decyzje polityczne i organizacyjne zapadały w gremiach partyjnych. Środki finansowe na działalność Towarzystwa również były asygnowane przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Nie były one zbyt duże, ale wystarczały na działalność zgodną z wcześniej zatwierdzonym przez „władze” statutem.

Taki stan organizacyjny społeczności litewskiej trwał do roku 1989, gdy rozpoczęły się głębokie przemiany ustrojowe w kraju a kuratelę nad stowarzyszeniami narodowościowymi w Polsce od MSW przejęło Ministerstwo Kultury i Sztuki. Wkrótce też odbył się kolejny zjazd delegatów LTSK, na którym został zmieniony statut i nazwa Towarzystwa. Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne przekształciło się w Stowarzyszenie Litwinów w Polsce.
Podstawową jednostką organizacyjną Stowarzyszenia jest oddział. Poza siecią oddziałów na terenie Suwalszczyzny, gdzie Litwini mieszkają w sposób zwarty, jednostki Stowarzyszenia istnieją jeszcze w Warszawie, Szczecinie, Gdańsku, Suwałkach i Puńsku.

Niestety, skurczyła się bardzo baza lokalowa Stowarzyszenia. Ostały się jedynie pomieszczenia klubowe w Sejnach, Suwałkach i Warszawie. Utrzymywane one są ze środków pozyskiwanych przez zarządy oddziałów. Środki finansowe przekazywane corocznie przez MSWiA przez długi okres były przeznaczane jedynie na działalność wydawniczą, o której będzie mowa w odrębnym artykule, oraz na zorganizowanie kilku najważniejszych imprez kulturalnych, jak na przykład doroczny zlot amatorskich zespołów artystycznych w Burbiszkach. W chwili obecnej, po wielu postulatach organizacji mniejszości narodowych ta sytuacja zaczyna się zmieniać. MSWiA zaczęło (choć dalece niewystarczająco) finansować także działalność podmiotową (min. opłacanie części obsługi księgowo-finansowej organizacji, wsparcie inwestycji w dziedzinie oświaty).
Stowarzyszenie działa na zasadach zupełnie społecznych. Na podobne ograniczenia finansowe napotykają również organizacje innych mniejszości narodowych w Polsce.

Nowe warunki polityczne, jakie zaistniały w Polsce po roku 1989 umożliwiły powstanie innych organizacji litewskich.

W grudniu 1992 r. ukonstytuowała się Wspólnota Litwinów w Polsce. Zgodnie ze statutem tej organizacji jej członkiem jest każdy obywatel Polski, który uważa się za Litwina. Wspólnota nie wymaga wstępowania w jej szeregi. Członkowie innych organizacji litewskich (w tym ośrodki kultury i oświaty) automatycznie są uważane za część składową Wspólnoty Litwinów w Polsce.
Statutowe zadania Wspólnoty są bardzo podobne do tych, które stawiają sobie inne organizacje litewskie w Polsce. W odróżnieniu od innych, Wspólnota stawia sobie za cel reprezentowanie interesów kulturalnych, społecznych, gospodarczych i politycznych mieszkających w Polsce Litwinów przed organami władzy centralnej i administracji samorządowej. Wspólnota Litwinów w Polsce skonfederowana jest ze Światową Wspólnotą Litwinów (Pasaulio lietuviu bendruomene).
Dn. 13 grudnia 1993 r. odrodziło się Litewskie Towarzystwo im. św. Kazimierza. Organizacja o tej samej nazwie istniała na ziemiach II Rzeczypospolitej zamieszkałych przez ludność narodowości litewskiej. Działalność Towarzystwa szczególnie koncentruje się Sejnach. Członkowie tej organizacji mają duże zasługi przy budowie  „Domu Litewskiego” w Sejnach, tworzeniu Fundacji im. bpa Antanasa Baranauskasa w Sejnach, podtrzymywaniu działalności chóru kościelnego w Sejnach. 

W 1994 r. powstał Związek Młodzieży Litewskiej w Polsce. Organizacja w swoich szeregach skupia młodzież i studentów. Sztandarowymi przedsięwzięciami ZMLP są organizowane festiwale litewskiej piosenki estradowej, dziecięce festiwale tańca, dyskusje panelowe o najważniejszych problemach młodzieży, spotkania ze studentami oraz  organizowane koncerty gwiazd estrady Litewskiej.

W 1997 r. postało Stowarzyszenie Litewskiej Kultury Etnicznej w Polsce. Podstawowym zadaniem Stowarzyszenia jest popularyzowanie litewskiej kultury etnicznej, odtwarzanie i uwiecznianie dziedzictwa kulturowego regionu. Stowarzyszenie prowadzi oraz wspomaga działalność kilku litewskich zespołów etnograficznych, których osiągnięcia są dostrzegane nie tylko w Polsce lecz i za granicą.

Od 1999 r. działa Związek Litewskich Nauczycieli w Polsce. To jedna z najmłodszych organizacji litewskich w Polsce. Jak sama nawa wskazuje Związek szczególną uwagę poświęca sprawom oświaty litewskiej w Polsce. Brał aktywny udział tworzeniu Strategii Rozwoju Oświaty Litewskiej w Polsce. Najbardziej znanym przedsięwzięciem ZLNwP jest coroczne organizowana konferencja nauczycieli w trakcie której są omawiane najważniejsze sprawy oświaty litewskiej oraz problemy nurtujące to środowisko. 

Powstało też kilka fundacji, których celem jest pomoc finansowa w rozwoju aktywności instytucji litewskich w Polsce. Do chwili obecnej największy wkład w tej dziedzinie ma Funadacja im. bpa. A. Baranauskas w Sejnach, która organizuje działalność „Domu Litewskiego” w Sejnach i utworzyła pierwsze w Polsce niepubliczne przedszkole, szkołę podstawową i gimnazjum z litewskim językiem nauczania „Žiburys” w Sejnach.

Tak oto w dużym skrócie przedstawia się stopień zorganizowania społeczności litewskiej w Polsce.

 

Media

Dostęp społeczności litewskiej w Polsce do środków masowego przekazu

Prasa: W odróżnieniu od pozostałych mniejszości narodowych w Polsce mniejszość litewska w latach 1956-57 nie miała możliwości wydawania prasy w języku narodowym. Możliwość taką otrzymali wówczas Białorusini, Ukraińcy, Słowacy, Grecy, Rosjanie, a wcześniej Żydzi. Trudno dociec, jakie były powody, dla których ówczesne władze nie godziły się na wyposażenie Litwinów we własną prasą. Dopiero w 1960 r. zdecydowano się na wydanie pierwszego numeru pisma „Ausra”. Było to pismo ukazujące się nieregularnie. Wystarczy powiedzieć, że w ciągu trzynastu lat ukazało się osiemnaście numerów pisma.
W roku 1972, z inicjatywy Litwinów mieszkających w Warszawie, zaczęto redagować
i wydawać stałe pismo społeczno-kulturalne pod nazwą „Varsnos”. Wprawdzie pismo było cenzurowane, ale nie korzystało z dotacji państwowych i utrzymywało dość duży stopień samodzielności i niezależności programowej.
Był to swoisty „samizdat”.
Chcąc zamknąć
pismo, a jednocześnie nie zrazić do siebie społeczności litewskiej, władze doszły do wniosku, że trzeba Litwinom dać „coś za coś”.
W tych okolicznościach zdecydowano od 1973 r. rozpocząć
wydawanie stałego kwartalnika „Auśra”.
Kwartalnik ukazywał się na rynku prasowym do 1990 r. Później został przekształcony w miesięcznik, a następnie w dwutygodnik. W takiej formule „Aušra” ukazuje się do dziś. Obecnie ukazują się następujące tytuły: „
Aušra”, „Aušrelė”, „Suvalkietis”, „Šaltinis”, „Dėmesio”. Od 1993 r. działa Wydawnictwo „Aušra” w Puńsku, które wydaje czasopisma, książki, podręczniki, albumy itp. Utworzenie wydawnictwa „Aušra” w Puńsku pozwoliło na realizację niezmiernie ważnych celów oświatowych i kulturalnych społeczności litewskiej w Polsce. Wydawnictwo stało się nie tylko technicznym zapleczem społeczności ltewskiej, lecz także inicjuje ważne projekty kulturalne, oświatowe, włącza się w program tworzenia i wydawania podręczników na potrzeby oświaty litewskiej, drukuje czasopismo Światowej Wspólnoty Litwinów o nazwie „Pasaulio lietuvis”.

Radio i telewizja: Do marca 1990 r. społeczność litewska mieszkająca w Polsce w ogóle nie miała dostępu do publicznego Polskiego Radia i publicznej Telewizji Polskiej. Oczywiście twierdzenie to jest prawdziwe, jeśli przez dostęp środowiska narodowościowego do elektronicznych publikatorów będziemy rozumieli samodzielne przygotowanie i emitowanie audycji radiowych i telewizyjnych. W marcu 1990 r. litewskie organizacje społeczne zostały poinformowane, że ówczesna białostocka rozgłośnia Polskiego Radia zamierza raz w tygodniu nadawaćłgodzinne audycje w języku litewskim. Tak się też stało.
Półgodzinne audycje były nadawane do jesieni 1993 r. Obecnie tygodniowy czas transmisji litewskojęzycznych audycji radiowych
wynosi 60 minut i jest nadawany trzy razy w tygodniu: we wtorki, w czwartki po 15 minut i w niedziele po 30 minut.
Litewskojęzyczne audycje radiowe noszą charakter magazynów słowno-muzycznych i na ogół obejmują:

- krótsze lub dłuższe serwisy informacyjne omawiające najważniejsze wydarzenia w środowisku litewskim w Polsce lub najważniejsze dla tego środowiska,
- komentarze lub felietony mające związek z najważniejszymi dla środowiska wydarzeniami,
- wywiady, wypowiedzi, rozmowy, relacje z ważniejszych wydarzeń, a nawet próby reportaży,
- oprawa muzyczna składająca się z utworów wykonywanych przez miejscowe zespoły artystyczne lub wykonawców z Litwy.

W trakcie przygotowania poszczególnych magazynów obowiązuje zasada: litewskojęzyczne audycje w Radiu Białystok nie powinny powtarzać tego, co serwuje słuchaczom Polskie Radio bądź Litewskie Radio w Wilnie. Twórcy litewskojęzycznych magazynów radiowych nie preferują żadnej opcji politycznej.
Litewskojęzyczne magazyny radiowe przygotowane i emitowane przez Radio Białystok S.A. docierają do słuchaczy na terenie województw: białostockiego, suwalskiego, łomżyńskiego i częściowo ostrołęckiego. Poza zasięgiem Radia Białystok pozostają obywatele polscy narodowości litewskiej mieszkający w zwartych skupiskach w Warszawie, Wrocławiu, Gdańsku, Szczecinie i Słupsku.
Technicznie istnieje możliwość
przesyłania przynajmniej części litewskojęzycznych magazynów do innych ośrodków regionalnych Polskiego Radia (np. we Wrocławiu, Szczecinie itp.) a następnie retransmitowanie ich na tamtejszych antenach. Wymaga to jednak podjęcia decyzji na wysokim szczeblu (prawdopodobnie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.
Dotychczasowe starania w tym zakresie nie przyniosły rezultatów (pisma z dn. 11.01.94, 18.02.94, 04.03.94, 18.04.94). Drugim postulatem jest prośba o zwiększenie czasu antenowego dla litewskojęzycznych magazynów do 90 minut w tygodniu, przedłużając wtorkowe i czwartkowe audycje do pół godziny.
Nie do końca dotychczas zostały spełninone postulaty społecznośći litewskiej dotyczące wpływu na obsadę dzienninkarską i realizowania przez nią programów, najbardziej aktualnych dla tejże społeczności.
W TVP o. Białystok są tworzone również 7 min. (raz w tygodniu) reportaże w języku litewskim, jednak docierają one wyłącznie do odborców w regionie północno-wschodnim. Litwini mieszkający w głębi kraju są pozbawieni możliwości ich oglądania, chociaż techniczne możliwości retransmicji w innych ośrodkacj TVP w dzisiejszych czasach są nieograniczone .

2007 r.